Μία σημαντική «Αρμενική εστία» που δημιουργήθηκε το 1922, με την άφιξη των προσφύγων, ήταν στη θέση Κουμούση – Πηγάδα, δηλαδή νότια της οδού Θηβών, εκεί που κάποτε τα περιβόλια της Παλιάς Κοκκινιάς συναντούσαν αυτά του Ρέντη, με επίκεντρο την οδό Αργυροκάστρου.
Η έκταση παραχωρήθηκε από τον τότε Δήμαρχο Πειραιά Αν. Παναγιωτόπουλο και εκεί ανεγέρθηκαν η πρώτη αρμένικη εκκλησία, με το όνομα, σύμφωνα με μαρτυρία, Σουρπ Καραμπέτ, και το πρώτο Παναρμενικό (Χαμασκαΐν) Δημοτικό Σχολείο των Αρμενίων προσφύγων στην Κοκκινιά, μετά το 1922. Οι παράγκες ήταν ξύλινα παραπήγματα, τα οποία τη δεκαετία του ΄30 μετατράπηκαν σε πλίνθινα. Γκρεμίστηκαν το 1939 περίπου.
Τα περισσότερα σπίτια εκεί ήταν χαμηλοτάβανα. Γιατί τους πίεζε η κατάσταση. Έπρεπε να χτιστούν μια ώρα νωρίτερα για να μπουν μέσα. Έτσι χτίστηκαν αυτές οι παράγκες. Αν τις κάναν πιο ψηλές, έπρεπε περισσότερο χρόνο να μείνουν άστεγοι. Δεν είχαν περιθώριο. Και έτσι, ίσα ίσα που έμπαινε το κεφάλι σου. Εκεί έζησα τα παιδικά μου χρόνια, εκεί μεγάλωσα. Εκεί ήταν μια δεξαμενή του Δήμου Πειραιά, τα καμίνια του Κουμούση και του Βαλσαμάκη και μετά τα βυρσοδεψεία … Στις παράγκες, των οποίων οι στέγες ήταν από τενεκέδες, κομμάτια δοχείων πετρελαίου, ζούσαν περίπου 100 οικογένειες Αρμενίων, εκ των οποίων οι 50 οικογένειες ήτανε χήρες με παιδιά. Τους άντρες είχαν σφάξει οι Τούρκοι. Το μέρος ήτανε περιφραγμένο. Χαρακτηριστικό ήταν ότι η εκκλησία δεν είχε καμπάνα. Έξω από την εκκλησία σ’ ένα πεύκο, είχανε κρεμάσει με αλυσίδες μια ρόδα από τρένο. Και μ’ ένα σφυρί χτυπάγανε τη ρόδα, αντί για καμπάνα. Και μεις παιδιά τότε παίζαμε, πηγαίναμε και πετροβολούσαμε τη ρόδα. … Θυμάμαι τις γυναίκες να κάθονται σε σκαμνάκια μπροστά από τις παράγκες και να κεντούν. Μια Δανέζικη οργάνωση τους έδινε χειροτεχνίες, κεντήματα. Μετά τα στέλναν στη Δανία. Εμείς τα παιδιά μαζευόμαστε και πηγαίναμε όλοι τσούρμο, μια ομάδα. Το καλοκαίρι είμαστε από τα 30 παιδιά οι 29 ξυπόλητοι. Ένας μόνο φορούσε παπούτσια και τον κοροϊδεύαμε. Ζήσαμε ξένοιαστα, στη φτώχεια μεν, αλλά… Ήταν πολύ δεμένη η γειτονιά. (Προφορική συνέντευξη Κρικόρ Καραμπετιάν, 05/05/2020).
*Παντελής Μάναλης, Η Κοινότητα των Αρμενίων της Κοκκινιάς (υπό δημοσίευση, ευγενική χορηγία Δήμου Νίκαιας - Αγ. Ι. Ρέντη).
Φώτο: Μαθητές του Παναρμενικού (Χαμασκαΐν) Δημοτικού Σχολείου των Αρμενίων προσφύγων, 24/12/1923, στη θέση Κουμούση – Πηγάδα. Στο βάθος τα περιβόλια του Ρέντη. Φωτο Διλδιλιάν. Αρχείο Περιοδικού Αρμενικά.
