Γράφει ο Δημήτρης Σκουτέρης πολιτικός αναλυτής.
Αναντίλεκτα η 17η Σύνοδος Κορυφής των BRICS που πραγματοποιήθηκε στο Ρίο ντε Τζανέιρο της Βραζιλίας, στις 6 και 7 Ιουλίου υπήρξε το κομβικό γεγονός στη διαμόρφωση μιας μετα-δυτικής παγκόσμιας τάξης. Η Σύνοδος πριν καν αρχίσει είχε θορυβήσει ΗΠΑ, Τραμπ, χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς και λοιπές παρασιτικές δυνάμεις.
Οι ΗΠΑ απείλησαν δια δηλώσεων του Τραμπ ότι θα επιβάλουν δασμούς 100% ως και 150% στις χώρες BRICS εάν επιδιώξουν τη δημιουργία ενός νέου νομίσματος. Οι απειλές με χρήση επιβολής δασμών είναι η αγαπημένη επικοινωνιακή πολιτική Τραμπ και δεν αφορά μόνον τους BRICS. Σε αυτήν την περίπτωση το «έπαιζε εκ του ασφαλούς μάγκας», αφού είναι γνωστό ότι μεταξύ των κρατών μελών αυτής της ομάδας δεν συζητείται καν σε πολιτικό επίπεδο η δημιουργία νέου νομίσματος. Βεβαίως ο Τραμπ απέστειλε τις όποιες επιστολές, ανακοινώνοντας στους αρχηγούς κρατών-παραληπτών τη μονομερή απόφαση της κυβέρνησης του σχετικά με τους δασμούς που είτε επέβαλλε , είτε θα επέβαλλε. Η κίνηση Τραμπ έστρωσε το χαλί για την περαιτέρω ανάπτυξη των BRICS.
Η σύνοδος των BRICS+
Η 17η Σύνοδος στη Βραζιλία, σηματοδοτεί κάτι περισσότερο από μια απλή συνάντηση μη δυτικών κρατών. Είναι μια δήλωση -σιωπηλή αλλά αδιαμφισβήτητη- ότι μια νέα παγκόσμια αρχιτεκτονική συνεχίζει να διαμορφώνεται. Παρά τα χρόνια δυτικού σκεπτικισμού, καρικατούρας και προσπαθειών περιορισμού, οι BRICS έχουν επεκτείνει το θεσμικό τους αποτύπωμα, την παγκόσμια σημασία και τη στρατηγική τους συνοχή.
Με δέκα πλήρη μέλη, έναν διευρυνόμενο κύκλο χωρών-εταίρων και πάνω από 50 χώρες που επιδιώκουν συνεργασία, οι BRICS δεν αποτελούν πλέον απλώς ένα διπλωματικό φόρουμ. Γίνονται μια βαρυτική δύναμη εντός του αναδυόμενου πολυπολικού κόσμου και μια δομική απάντηση στις εντεινόμενες αντιφάσεις της παγκοσμιοποίησης που καθοδηγείται από τη Δύση.
Συνολικά, το δίκτυο BRICS αντιπροσωπεύει περίπου το 50% του παγκόσμιου ΑΕΠ σε βάση ισοτιμίας αγοραστικής δύναμης. Αντιπροσωπεύει περισσότερο από το μισό του παγκόσμιου πληθυσμού. Τα Κράτη BRICS σημειώνουν ισχυρότερη ανάπτυξη από τη συλλογική Δύση. Το πιο σημαντικό είναι ότι κατέχουν ένα τεράστιο μερίδιο των παγκόσμιων ενεργειακών αποθεμάτων, της βιομηχανικής παραγωγής και των κρίσιμων ορυκτών, τοποθετώντας το έτσι στο επίκεντρο της πραγματικής οικονομίας από την οποία εξαρτάται η παγκόσμια σταθερότητα.
Αυτή η επιρροή δεν είναι μόνο οικονομική. ΕΙΝΑΙ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ. Σε έναν κόσμο όπου τα υλικά θεμέλια της ευημερίας – ενέργεια, υποδομές και συστήματα παραγωγής και διάθεσης τροφίμων – απειλούνται, οι χώρες BRICS προσφέρουν ένα μοντέλο διεθνούς συνεργασίας που βασίζεται στην αμοιβαία ανάπτυξη, τη στρατηγική αυτονομία και την αλληλεξάρτηση των υποδομών· κυρίαρχο και αλληλεξαρτώμενο.
Πραγματική Οικονομία και η Συστημική Ανταλλαγή Αξίας
Σε αντίθεση με τη χρηματιστικοποιημένη Δύση, οι οικονομίες των BRICS παραμένουν βασισμένες στη λογική της Συστημικής Ανταλλαγής Αξίας· δηλαδή, στην ικανότητα παραγωγής και κυκλοφορίας πραγματικών αξιών χρήσης που είναι απαραίτητες για την κοινωνική αναπαραγωγή και την οικονομική βιωσιμότητα. Η ενέργεια, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι απλώς ένα εμπόρευμα για κερδοσκοπία. Είναι το υπόστρωμα, μέρος του θεμέλιου της παραγωγικής ζωής: η βάση πάνω στην οποία δημιουργείται, αποθηκεύεται και ανταλλάσσεται η αξία. Προφανώς η αξία χρήσης αναφέρεται στα υλικά/κοινωνικά οφέλη ενός αγαθού (π.χ. τροφή για διαβίωση, ενέργεια για θέρμανση) και η Συστημική Ανταλλαγή Αξίας προτάσσει την παραγωγή αξιών χρήσης αντί για αφηρημένες αξίες ανταλλαγής (π.χ. χρηματικά κέρδη).
Το Χρηματοοικονομικό Μοντέλο των ΗΠΑ
Ο μετασχηματισμός της οικονομίας των ΗΠΑ τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες ήταν βαθύς και αποσταθεροποιητικός. Το χρηματικό κεφάλαιο έχει εισρεύσει σε χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία αντί για φυσικές υποδομές. Οι εταιρείες δίνουν ολοένα και μεγαλύτερη προτεραιότητα στις επαναγορές μετοχών έναντι των επενδύσεων σε σχηματισμό πάγιου κεφαλαίου. Οι τράπεζες έχουν μετατοπιστεί από τον δανεισμό σε παραγωγικές επιχειρήσεις σε λειτουργίες ως κερδοσκοπικές πλατφόρμες. Το αποτέλεσμα είναι μια διχασμένη οικονομία: συσσώρευση χρηματοοικονομικού πλούτου στην κορυφή και στασιμότητα και επισφάλεια από κάτω.
Σε εγχώριο επίπεδο, αυτό έχει προκαλέσει διεύρυνση της ανισότητας, συρρίκνωση της βιομηχανικής απασχόλησης και μια φθίνουσα βάση υποδομών. Οι πραγματικοί μισθοί έχουν παραμείνει στάσιμοι για την πλειοψηφία, το χρέος των νοικοκυριών έχει εκτοξευθεί στα ύψη και μια γενιά Αμερικανών αντιμετωπίζει μείωση του προσδόκιμου ζωής και μη προσιτή υγειονομική περίθαλψη, στέγαση και εκπαίδευση. Πολιτικά, αυτό έχει τροφοδοτήσει την πόλωση, την απογοήτευση και στάσεις υποκουλτούρα και πολιτισμικού πολέμου. Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι συνέπειες είναι εξίσου διαβρωτικές. Η θέση του δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος έχει επιτρέψει στις ΗΠΑ να εξωτερικεύσουν τις ανισορροπίες τους διατηρώντας επίμονα εμπορικά ελλείμματα ενώ εξάγουν αστάθεια. Τα έθνη αναγκάζονται να διατηρούν αποθέματα σε δολάρια για να έχουν πρόσβαση στις παγκόσμιες αγορές, συνδέοντας τις νομισματικές τους πολιτικές με την Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ και εκθέτοντάς τες σε κύκλους φυγής κεφαλαίων, σοκ επιτοκίων και ελλείψεις ρευστότητας σε δολάρια.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν καταλήξει να εξαρτώνται από τις χρηματοοικονομικές εισροές για τη χρηματοδότηση της κατανάλωσης, ενώ η πραγματική οικονομία μαραζώνει. Παράλληλα, έχουν αναπτύξει χρηματοοικονομικές υποδομές – SWIFT, κυρώσεις και εκκαθάριση δολαρίων – ως γεωπολιτικό όπλο. Όσο περισσότερο χρησιμοποιούνται αυτά τα εργαλεία για εξαναγκασμό, τόσο μεγαλύτερο είναι το κίνητρο για τον υπόλοιπο κόσμο να οικοδομήσει γύρω από αυτά. Αυτό που κάποτε ήταν προνόμιο, τώρα είναι μειονέκτημα. Αυτή η λογική της συστημικής δυσλειτουργίας δεν περιορίζεται στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η οικονομική αποσύνθεση της Ευρώπης: Ενέργεια, Ανταγωνιστικότητα και Στρατηγική Σύγχυση
Η Δυτική Ευρώπη αντιμετωπίζει μια διαφορετική αλλά όχι λιγότερο σοβαρή κρίση. Το μεταπολεμικό της μοντέλο, που βασιζόταν στις γερμανικές βιομηχανικές εξαγωγές, τη γαλλική γεωργική σταθερότητα και τις φθηνές εισαγωγές ενέργειας (κυρίως από τη Ρωσία), έχει αποσυναρμολογηθεί από γεωπολιτική ρήξη και αυτοεπιβαλλόμενη πολιτική ασυνέπεια.
Η απόφαση για αποσύνδεση από τον ρωσικό ενεργειακό εφοδιασμό έχει βυθίσει την Ευρώπη σε μια κατάσταση διαρθρωτικής ενεργειακής ανασφάλειας. Οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν εκτοξευθεί. Το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας είναι από τα υψηλότερα στον κόσμο. Η μεταποίηση μεταφέρεται στο εξωτερικό ή κλείνει εντελώς. Η γερμανική βιομηχανία, η ραχοκοκαλιά της μεταποιητικής βιομηχανίας της ηπείρου, αντιμετωπίζει τώρα μια υπαρξιακή κρίση. Οι τομείς του χάλυβα, των χημικών και της αυτοκινητοβιομηχανίας – κάποτε παγκόσμιοι ηγέτες – αγωνίζονται να παραμείνουν βιώσιμοι.
Ταυτόχρονα, η πράσινη μετάβαση της Ευρώπης έχει βαλτώσει. Η υπερβολική εξάρτηση από τις διαλείπουσες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ο πρόωρος παροπλισμός των πυρηνικών και ορυκτών υποδομών και η αδυναμία επενδύσεων στην αποθήκευση ή την ανθεκτικότητα του δικτύου έχουν δημιουργήσει μια τέλεια καταιγίδα ευπάθειας. Αυτό που ξεκίνησε ως ενεργειακή μετάβαση έχει μετατραπεί σε ενεργειακή παγίδα.
Η απάντηση της Ευρώπης, που περιλαμβάνει επιδοτήσεις, δασμούς και συνθήματα στρατηγικής αυτονομίας, ισοδυναμεί με αντιδραστικό προστατευτισμό. Εν τω μεταξύ, η γεωπολιτική τοποθέτηση της Ευρώπης γίνεται όλο και πιο ασυνάρτητη. Υποστηρίζει την πολυμέρεια ενώ συμμετέχει σε κυρώσεις που κατακερματίζουν το εμπόριο. Κάνει μαθήματα για τους κανόνες ενώ κατάσχει κυρίαρχα περιουσιακά στοιχεία. Κηρύττει την ειρήνη ενώ αναπτύσσει την πολεμική οικονομία.
Αυτή η κρίση δεν είναι απλώς κυκλική. Είναι δομική. Η Ευρώπη δεν διαθέτει πλέον μια συνεκτική βιομηχανική ή ενεργειακή στρατηγική. Έχει αναθέσει την ασφάλεια στις ΗΠΑ, τις αλυσίδες εφοδιασμού στην Ασία και τώρα βρίσκεται σε ένα στρατηγικό αδιέξοδο, εξαρτώμενη από το ακριβό αμερικανικό LNG, εγκλωβισμένη σε μια αντιπαράθεση με την Κίνα υπό την ηγεσία των ΗΠΑ και ανίκανη να δημιουργήσει ενδογενή ανάπτυξη. Η σχεδιαζόμενη στροφή της προς την αύξηση των στρατιωτικών δαπανών μπορεί να διοχετεύσει νέα ρευστότητα στο χαλαρό οικονομικό σύστημα, αλλά θα διοχετεύσει επίσης αυτόν τον πλούτο σε ένα στενό φάσμα δραστηριοτήτων με περιορισμένο όφελος σε ολόκληρο το σύστημα. Οι εισοδηματίες του στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος, αναμφίβολα, θα τρίβουν τα χέρια τους εν αναμονή, αλλά η κοινωνία-τα συνηθισμένα εργατικά νοικοκυριά- θα κλάψουν/θα φτωχοποιηθούν από αυτή τη στρατιωτικοποιημένη στροφή.
BRICS: Στρατηγική Υποδομή για έναν Νέο Αναπτυξιακό Κόσμο
Σε αυτό το τοπίο, οι BRICS προσφέρουν στον Παγκόσμιο Νότο δύο βασικά εχέγγυα:
Καταρχάς, παρέχουν μια πλατφόρμα για μεταρρύθμιση. Πολλά μέλη των BRICS εξακολουθούν να ζητούν τον μετασχηματισμό – όχι την εγκατάλειψη – των υφιστάμενων πολυμερών θεσμών. Αυτό περιλαμβάνει πιο δίκαια δικαιώματα ψήφου στο ΔΝΤ και την Παγκόσμια Τράπεζα, ένα αναδιαρθρωμένο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και παγκόσμιους εμπορικούς κανόνες που υποστηρίζουν τη βιομηχανική ανάπτυξη, όχι μόνο την απελευθέρωση. Αυτή η εστίαση στη μεταρρύθμιση των υφιστάμενων θεσμών ήταν και πάλι εμφανής στην κοινή δήλωση των χωρών BRICS.
Δεύτερον, προσφέρουν προστασία. Σε περίπτωση που η μεταρρύθμιση αποδειχθεί αδύνατη, οι BRICS δημιουργούν τα συστήματα για τη μείωση της εξάρτησης: εμπόριο σε εθνικά νομίσματα, κυρίαρχες ψηφιακές πλατφόρμες, τράπεζες ανάπτυξης χωρίς όρους και συνεργατικές προσεγγίσεις στην ενέργεια, τα τρόφιμα και την τεχνολογία. Ο στόχος είναι η ανθεκτικότητα, όχι η αυτάρκεια, δηλαδή η αυτονομία με αλληλεξάρτηση.
Σε αυτά τα πλαίσια η Νέα Τράπεζα Ανάπτυξης των BRICS χρηματοδοτεί έργα σε τοπικά νομίσματα. Η Ρωσία και η Κίνα διεξάγουν ενεργειακό εμπόριο εκτός του δολαρίου. Η Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ συμμετέχουν σε πολυπολική οικονομική και ενεργειακή διπλωματία. Ακόμη και τα αφρικανικά και λατινοαμερικανικά κράτη διερευνούν τις δεσμεύσεις των BRICS+ για να απελευθερωθούν από τους κύκλους χρέους και την εξάρτηση. Η ένταξη της Ινδονησίας και άλλων χωρών της νοτιοανατολικής Ασίας στην ομάδα απλώς εδραιώνει την ποικιλομορφία των οικονομικών πόρων που μπορούν να συμβάλουν σε πιο αποτελεσματικό και ισορροπημένο εμπόριο μεταξύ των κρατών μελών.
Ο καθοριστικός ρόλος της Κίνας
Στην καρδιά των BRICS βρίσκεται η Κίνα – ακλόνητη, πειθαρχημένη και με προσανατολισμό στο μέλλον. Η άνοδός της δεν είναι απλώς συνάρτηση κλίμακας, αλλά στρατηγικής συνέχειας. Σε αντίθεση με την αστάθεια της δυτικής πολιτικής, η Κίνα προσφέρει σταθερότητα. Επενδύει σε μακροπρόθεσμες υποδομές, επιδιώκει τον οικολογικό εκσυγχρονισμό και προωθεί τη διασυνδεσιμότητα μέσω της εφοδιαστικής, των χρηματοοικονομικών και των πλατφορμών δεδομένων.
Η Κίνα δεν απαιτεί ιδεολογική συμμόρφωση εντός των BRICS ή ακόμη και αλλού όπως πχ στο οικοσύστημα της Πρωτοβουλίας «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος». Αντίθετα, επιδιώκει την ευθυγράμμιση σε κοινούς στόχους: ανάπτυξη, ενεργειακή ασφάλεια, τεχνολογική αναβάθμιση και πολυπολική συνεργασία. Δεν ενσαρκώνει μια ηγεμονική δύναμη, αλλά μια βαρυτική δύναμη – ικανή να κρατάει ενωμένους διαφορετικούς εταίρους, αποφεύγοντας παράλληλα την κατάρρευση σε αντιπαλότητα.
Ο Ορίζοντας των BRICS και η Αναμέτρηση της Παγκοσμιοποίησης
Η εποχή της παγκοσμιοποίησης, η οποία κυριαρχούνταν από τη Δύση, έχει τελειώσει. Αυτό που απομένει είναι μια μετάβαση που χαρακτηρίζεται από κάποια αβεβαιότητα και ρευστότητα· μια μετάβαση που προσδιορίζεται από την νέα παραγωγική διαδικασία με κυρίαρχες παραγωγικές δυνάμεις την Τεχνητή Νοημοσύνη-την κβαντομηχανική-την βιοτεχνολογία-την Ρομποτική και που προφανώς προκαλεί συστημική αστάθεια, γεωπολιτική αναδιάταξη και αναζήτηση νέων θεσμικών μορφών.
Οι χώρες BRICS δεν είναι ένα αντιδυτικό εγχείρημα. Είναι ένα μεταδυτικό. Αντιπροσωπεύουν μια συλλογική προσπάθεια για την ανάκτηση της κυριαρχίας, την οικοδόμηση πραγματικών οικονομιών και την αναδιάρθρωση της παγκόσμιας διακυβέρνησης σύμφωνα με τις σύγχρονες πραγματικότητες. Προσφέρει στον αναπτυσσόμενο κόσμο εργαλεία συνεργασίας και αμοιβαίας ενδυνάμωσης αντί για εξάρτηση και όρους.
Για τη Δύση, οι BRICS αποτελούν ταυτόχρονα πρόκληση και ευκαιρία. Μπορεί να αντιμετωπιστούν με εχθρότητα και αλαζονεία ή με ενδοσκόπηση και μεταρρύθμιση. Αλλά η επιλογή στενεύει. Ο κόσμος δεν θα περιμένει τη Δύση να θεραπευτεί μόνη της. Οι BRICS δεν είναι το μέλλον επειδή επιδιώκουν να εκτοπίσουν τη Δύση. Είναι το μέλλον επειδή ήδη κάνουν αυτό που η Δύση δεν μπορεί πλέον: να οικοδομούν συστήματα που λειτουργούν, για την πλειοψηφία της ανθρωπότητας, στον πραγματικό κόσμο της ενέργειας, των υποδομών και της αλληλεξάρτησης.
Πηγή: militaire.gr
